هتل بلندمرتبه بلوار کشاورز که بی‌سرانجام ماند

هیچ بزرگ

کدخبر: ۱۴۶۲
داستان طرح‌ها و پروژه‌های ناتمام در ایران از دوره باستان تا دوران مدرن، قصه پرغصه‌ای است که یک دلیل عمده داشته است؛ سرنگونی حکومت‌ها و دگرگونی سیاست‌ها. کالیستنس، مورخ همراه اسکندر گفته است اگر اسکندر به ایران حمله نمی‌کرد این کشور از حیث تمدن شهری و معماری، و به‌دنبال آن فرهنگ و فلسفه، از یونان و روم جلو می‌افتاد.
هیچ بزرگ
نویسنده: کامیار صلواتی

در مجلس اول مشروطه نیز ده‌ها طرح صنعتی و مدرن تصویب شد که با سقوط آن مجلس و بازگشت استبداد، تنها برخی از آنها مانند کارخانه نخ‌ریسی و فلزکاری صنیع الدوله –که خود رئیس مجلس اول مشروطه بود – به مرحله احداث رسید و مابقی طرح‌ها معلق ماند. جلوتر که بیاییم در دوره‌های پهلوی اول و دوم و نیز دوران جمهوری اسلامی، صدها پروژه مهم که اغلب به‌صورت مشارکت با شرکای خارجی بوده به دلایل دیپلماتیک و برخی ملاحظات و مسائل دیگر، از جمله تحریم‌ها، ناتمام مانده یا کلا به بوته فراموشی سپرده شده است. در این سلسله گزارش‌ها تلاش می‌کنیم پروژه‌ها و طرح‌های شهری و صنعتی ناتمام در کشور را با توجه به مقالات و اسناد، بازخوانی کنیم.

به انتظار تکمیل پروژه‌ها نشستن در ایران انتظار آشنایی است. زمین محصور و خاکیِ بزرگ جنوب شرقی پارک لاله هم انگار نشانی از یکی از همان انتظارهای تمام‌نشدنی دارد؛ یادگار پروژه‌ای که مثل ده‌ها پروژه دیگر یا مدیرش عوض شده یا معلوم شده که اجرا نشدنی است یا زخمی تخلفی دیگر، یا قرار شده در آینده‌ای موهوم بعد از تامین اعتبارات لازمه ساخته شود.

آن زمین خالی هم انگار قرار است همواره همان‌طور بماند؛ اما داستان این یکی کمی با دیگران فرق دارد. پشت دیوارهای موقت این زمین راز یک بلندپروازی و اعتماد به نفس بزرگ نهفته است؛ داستان اعتماد به نفس حکومت سرمست از قدرت پهلوی در دهه‌های چهل و پنجاه: سودای بالابلندی، عطش سری در میان سرها درآوردن و میل به جهانی شدن. این ماجرای «هتل تهران» است؛ هتلی که تنها چند نقشه بی‌رنگ و رو از آن باقی مانده و یک خالی بزرگ. طبق اسناد وزارت خارجه آمریکا که در ویکی‌لیکس بازنشر شده است، در سال ۱۹۷۶، ۱۰شرکت و بانک ایرانی و ژاپنی تصمیم می‌گیرند به هم بپیوندند تا کنسرسیومی بزرگ را تاسیس کنند. این ۱۰شرکت عبارت بودند از «بانک ایرانشهر»، «بانک صنعت و معدن ایران»، «بانک بین‌المللی ایران و ژاپن»، «بانک صنعتی ژاپن»، «بیمه ایران» و «شرکت فوجیتا». این کنسرسیوم را «شرکت توریسم ایران و ژاپن» نام نهادند چنان که از یکی از اسناد منتشرشده توسط ویکی‌لیکس برمی‌آید این سازمان و مجموعه بزرگ در ابتدا برای برآوردن یک هدف مشخص و بزرگ تاسیس شده بود؛ ساخت هتلی بلندمرتبه در زمینی با ارزش پایین‌تر از «هتل اینترکانتیننتال» تهران. هتل اینترکانتیننتال که بعد از انقلاب نام «هتل لاله» به خود گرفت در شمال‌شرقی پارک لاله و بر خیابان فاطمی قرار دارد.

در حقیقت یک سوی خیابان لس‌آنجلس (حجاب فعلی) به هتل اینترکانتیننتال می‌رسید که در آن زمان متعلق به شرکت هواپیمایی آمریکا بود و سوی دیگرش قرار بود به هتلی برسد که ژاپنی‌ها در ساخت و پرداخت آن نقش مهمی داشتند.

در مرداد۱۳۵۵، نامه‌ای خطاب به یکی از مسوولان وزارت خارجه آمریکا درباره این هتل نوشته می‌شود.

 شراکتی بزرگ برای پروژه‌ای غول‌آسا

طبق محتوای این نامه، قرار بوده مناقصه‌ای در روزنامه‌های ایرانی به سه زبان انگلیسی، آلمانی و فارسی منتشر شود و طی آن از پیمانکاران برای مشارکت در پروژه‌ای بزرگ دعوت شود. در هر دو نامه موجود در اسناد وزارت خارجه آمریکا، نام یک نفر به چشم می‌خورد که لزوما دریافت‌کننده نامه هم نیست: مارگارت.پ.گرافلد. آنچه درباره گرافلد می‌دانیم این است که او یکی از کارمندان وزارت خارجه آمریکا بوده و در اوت۲۰۱۸ (مرداد ۹۷) درگذشته است. از مشخصات دو سند وزارت خارجه آمریکا بر می‌آید که گرافلد احتمالا مسوولیتی در بخش «امور خاور نزدیک و جنوب آسیا»ی وزارت خارجه آمریکا داشته است. نامه قدیمی‌تر خطاب به سه دریافت‌کننده با مشخصاتی مبهم است: «دپارتمان تجارت»، «توکیو، ژاپن» و «وزیر امور خارجه». دومین نامه خطاب به وزیر امور خارجه است. به نظر می‌رسد که نویسندگان نامه از دریافت‌کنندگان نامه که احتمالا ارتباطی با وزارت خارجه آمریکا یا سفارت‌خانه آنها در دو کشور دارند درخواست کمک و همراهی برای جذب پیمانکار و ارائه خدمات و مصالح برای ساخت این بنای عظیم دارند. در نامه مرداد۵۵ آمده است: «پیمانکاران بزرگی که مقیم تهران هستند یا در این شهر نمایندگی دارند اطلاعیه را در روزنامه‌های تهران می‌بینند؛ اما با توجه به ابعاد پروژه و اهمیت معمار آن بی‌شک دیگرانی هم هستند که علاقه‌مند [به مشارکت در پروژه] باشند. معمار مشاور خواستار بیشترین اطلاع‌رسانی ممکن [درباره ساخت این پروژه و جذب پیمانکار] شده است قدردان اطلاع رسانی سفارت درباره شرکت‌هایی هستیم که [با سفارت] در ارتباط هستند.»

این پروژه که طبق نامه مذکور ابعاد بزرگی دارد و معمارش شخص مهمی است، هتلی ۷۰۰اتاقه و ۲۵طبقه با سازه‌ای فلزی است.  از پیمانکاران دعوت می‌شود که در فاصله یک هفته، یعنی از ۱۵ تا ۲۲سپتامبر که مقارن با ۲۴ تا ۳۱شهریور است مدارک و اطلاعات لازم را برای شرکت در این پروژه از دفتر «شرکت توریسم ایران و ژاپن» دریافت کنند.

طبق اسناد موجود دفتر شرکت توریسم ایران و ژاپن هم در بلوار الیزابت (کشاورز فعلی) واقع شده بود؛ در طبقه بالای «بانک ساختمانی» که بعد از انقلاب به «بانک مسکن» تغییر نام داد آنها تا ۱۷اکتبر یعنی ۲۵مهر همان سال وقت داشتند که مدارک و اطلاعات خواسته‌شده را به دفتر شرکت ارسال کنند تا در صورت تایید جزئی از پروژه باشند. علاوه بر «شرکت توریسم ایران و ژاپن» معمار هتل هم باید صلاحیت پیمانکاران را تایید می‌کرد؛ معماری که یکی از بزرگ‌ترین و تاثیرگذارترین معماران جهان در واپسین دهه‌های استیلای مدرنیسم بود.

 کنزو تانگه؛ شمایل مدرنیسم متاخر

معماری پس از ۱۹۵۰ داشت کم‌کم سمت و سویی متفاوت می‌گرفت.

مدرنیست‌های پیشین اندک‌اندک نرم می‌شدند و ضعف راه‌حل‌های جهان‌شمول مدرنیسم داشت آشکار می‌شد.

 خبری از جنگ‌های بزرگ نبود و آرامش بیشتر زمانه این اجازه را به معماران می‌داد که از ضرورت، سرعت، کارکرد و تامین حداقل‌ها پا را

فراتر بگذارند. در همین دوران بود که معمار بزرگ سوئیسی– فرانسوی، لوکوربوزیه رو به طراحی آثاری آورد که ویژگی‌هایی بازیگوشانه، تندیس‌‎گونه و یادمانی داشتند.

در سال۱۹۴۹ معماری جوان در شرق دور برنده مسابقه طراحی «پارک یادمانی صلح هیروشیما» شد؛ پارکی که خود نویدبخش پایان دوران تنش و جنگ بود. او آرام آرام شهرتی

دست و پا کرد و از سرآمدان معماری دنیا شد. نام او کنزو تانگه بود. تانگه –به‌ویژه در ابتدای کارش- تحت تاثیر لوکوربوزیه و آثار متاخرش بود؛ اما کم‌کم زبانی ویژه خود پیدا کرد. بسیاری از آثار او آمیزه‌ای عمیق و درونی شده از عناصر سنتی معماری ژاپنی و گرایش‌های مدرنیستی بودند. علاوه‌بر این تانگه چهره اصلی جریانی بود که توسط هفت معمار ژاپنی پا گرفت و طراوتش جهان معماری را تحت تاثیر قرار داد: متابولیسم؛ سبکی به غایت آوانگارد که از بعضی ویژگی‌های معماری ژاپنی الهام گرفته بود. بناهای این سبک به‌نحوی طراحی و ساخته می‌شدند که در طول زمان قابل تغییر و جابه‌جایی بودند این گرایش در دهه۶۰ به خلق بعضی از آثار متمایز انجامید؛ از جمله

«برج کپسولی ناگاکین» در ژاپن و مجموعه‌ای مسکونی در کانادا به طراحی «موشه سفدی». هر دوی این مجموعه‌ها متشکل از حجم‌هایی بودند که به یک هسته ثابت سازه‌ای الحاق شده بودند و در صورت لزوم می‌توانستند تغییر وضعیت دهند.

باری در میانه دهه ۷۰میلادی بود که کنزو تانگه با گسترش فعالیت‌هایش در سرتاسر دنیا مشتریانی از غرب آسیا هم پیدا کرد؛ از اسلام‌آباد گرفته تا تهران.

او در کنار دیگر معمار معروف آن زمان یعنی لویی کان، طرحی برای پروژه بزرگ و حکومتی

«شهستان پهلوی» در تپه‌های عباس‌آباد ارائه داد؛ پروژه‌ای که با وقوع انقلاب، هیچ‌گاه اجرا نشد. او همچنین در سال۱۹۷۴ مقارن با ۱۳۵۲ یا ۱۳۵۳شمسی هتل «تهران» را طراحی کرد هتلی بزرگ و ۷۰۰اتاقه در جنوب شرق پارکی بزرگ در قلب تهران مدرن آن روزگار.

mR6wlCYnJQl9

شروع ساخت

تقریبا یک سال پیش از پیروزی انقلاب یعنی در تاریخ ۶ آذر ۱۳۵۶ یا ۲۷ نوامبر ۱۹۷۷، نامه دیگری خطاب به گرافلد نوشته می‌شود که طبق آن قرار بوده ساخت هتل اندک زمانی پس از نگارش نامه آغاز شود بنا بر آنچه در این نامه آمده عملیات گودبرداری ساختمان در زمان نگارش نامه کامل شده است؛ یعنی پیش از آذر ۱۳۵۶.آنچه باعث شده تا آن زمان عملیات ساخت آغاز نشده باشد، نهایی نشدن توافقات تامین مالی پروژه در ژاپن است. با وجود این، به نظر می‌رسد که شروع ساخت هتل از اسفند همان سال برنامه‌ریزی شده بود. طبق این سند، پیمانکار سازه فلزی هتل، شرکتی به نام «نیپون استیل» بوده است. دیگر پیمانکار پروژه که به نظر می‌رسد عهده‌دار نازک کاری ساختمان بوده شرکتی ایتالیایی به نام شرکت ساختمانی «کاتانئو» است. در کنار اینها شرکت مشاور ایرانی «دتایل» همکار کنزو تانگه در پروژه بوده است. به نظر می‌رسد که ۷۰درصد منابع مالی پروژه از طرف‌های ژاپنی و ۳۰درصد آن از طرف‌های ایرانی تامین می‌شده است. در این نامه پیشنهاد می‌شود که شرکت‌های آمریکایی در تامین مصالح و تجهیزات هتل به‌ویژه در تامین تجهیزات آشپزخانه، رختشورخانه و آسانسور با پیمانکار ایتالیایی همکاری کنند.

 نکته جالب آنجاست که در این سند هم تعداد طبقات پیش‌بینی‌شده هتل، ۲۵طبقه است؛ حال آنکه در تصاویر به جای مانده از طرح هتل، هتل ۳۰طبقه دارد. ساخت هتل احتمالا در همین مرحله متوقف می‌ماند. درست است که کمی بیش از یک‌سال بعد از تاریخ نگارش نامه انقلاب اسلامی رخ داد؛ اما گویی در این فاصله حدودا 15ماهه پروژه چندان پیشرفت نکرده است.

به نظر می‌رسد که وقوع انقلاب و تغییر شرایط سیاسی عامل اصلی توقف کامل پروژه هتل تهران بوده است، اما احتمالا مشکلات دیگری هم در سر راه ساخت این هتل به وجود آمده بودند.

 بلندترین ساختمان تهران

اگر ترسیمات باقی‌مانده از هتل را مبنا قرار دهیم هتل تهران -برخلاف آنچه در اسناد ویکی‌لیکس آمده- 30طبقه بوده است و نه 25طبقه. جهت‌گیری این هتل به نحوی بوده که بتواند دیدی حداکثری به کوه‌های البرز داشته باشد و با نمای آئینه‌وارش با سبزینگی درختان غرب ساختمان هماهنگ شود.

قرار بوده این هتل یک لابی به ارتفاع 7.5متر با دیدی یکپارچه به پارک، آسمان و کوه‌های شمال تهران داشته باشد. همچنین طبق طرح، سالن کنفرانس و تالار ضیافت هتل در طبقه زیرزمین قرار داشته‌اند. از دلایل سه‌گوش بودن حجم هتل ملایم‌تر کردن تاثیر جانمایی چنین حجم بزرگی در گوشه جنوب شرقی پارک بوده و نکته جالب توجه درباره هتل قرارگیری یک باغ ژاپنی در شمال آن است. در حقیقت هتلی که توسط معمار مدرنیست ژاپنی طراحی شده بود با یک باغ ژاپنی هم در ارتباط و هماهنگی بوده است. چنان‌که می‌دانیم باغ ژاپنی پارک لاله ساخته شد؛ اما هتل تهران هیچ‌گاه ساخته نشد.

بنا به خبری که در نشریه انگلیسی زبان «ایران تریبون» در سال۱۹۷۴ منتشر شده است این هتل قرار بود بلندترین ساختمان تهران باشد؛ هتلی که از میان درختان پارکی تازه‌تاسیس و بزرگ و برج‌های بلند تهران نوین سر بلند کرده و چشم در چشم کوه‌های بلند شمال تهران دوخته است.

 منبع: دالان

 

تیتر یک